Vormt de AfD zo'n groot gevaar voor Duitsland dat de partij verboden moet worden? Die vraag werd tot middernacht besproken in het deelstaatparlement van Thüringen. Voor het eerst werd in een Duits parlement een hoorzitting over dit thema gehouden. Zowel voor- als tegenstanders kwamen aan bod, met deels emotionele bijdragen.
"De partij is zo ver geradicaliseerd, dat het in de traditie van nationaalsocialisme opereert", zei jurist Hendrik Cremer, die opriep tot een verbod. "Er kan een moment komen dat het te laat is."
AfD-advocaat Christian Conrad sprak daarentegen van een politieke heksenjacht. "Dit is geen juridische vraag, maar een politieke keuze om een partij te beschadigen."
Gevaar
Sinds de verkiezingszeges van de AfD is de verbodsvraag weer actueel geworden. Linkse partijen, inclusief regeringspartij SPD, willen al langer een verbod. Zij zien de AfD als een partij die een gevaar vormt voor de democratie en mensenrechten. De veiligheidsdienst ziet de partij als deels extreemrechts.
Binnen de CDU/CSU van bondskanselier Merz groeit het geluid om op z'n minst te onderzoeken of een verbod kans maakt. Deelstaatpremier Wüst van Noordrijn-Westfalen is hier voorstander van. Ook zijn er oproepen de partij op deelstaatniveau te verbieden, bijvoorbeeld in Thüringen, waar de partij al vijf jaar als extreemrechts is bestempeld.
Partijverbod
Het Constitutioneel Hof kan een verbod onderzoeken, als het daartoe wordt opgedragen door de regering, de Bondsdag of de Bondsraad. Het Hof stemt na lang onderzoek over een verbod, waarbij tweederdemeerderheid van de rechters nodig is.
In de jaren 50 werden een neonazistische en een communistische partij verboden. De extreemrechtse partij NPD werd in 2017 na een procedure uiteindelijk niet verboden. Het Hof oordeelde dat de partij ongrondwettelijke plannen had, maar stelde dat de NPD te klein was om haar doelen te realiseren.
De juridische organisatie Gesellschaft für Freiheitsrechte publiceerde onlangs een rapport met 2500 voorbeelden van ongrondwettelijke uitspraken en plannen van de AfD. Medeauteur Valentina Chiofalo lichtte in het verhoor toe: "De AfD-top roept op tot het opsluiten van politici en verdeelt burgers op basis van herkomst."
Het gaat daarbij zowel om lokale plannen als individuele uitspraken, niet altijd om de officiële partijlijn. Chiofalo wijst echter op het patroon erachter, dat wijst op ongrondwettelijke plannen. "Als wordt opgeroepen tot een hoofddoekverbod, dan ontzegt het moslims de openbare ruimte."
Veel aandacht ging uit naar het verschil tussen wat de partij officieel zegt en hoe partijleden het uitleggen. Zo gebruikt de partij de omstreden term 'remigratie' voor vluchtelingen zonder verblijfsrecht, maar spreken individuele AfD'ers over een veel grotere groep, tot miljoenen mensen. "U wijst zulke invullingen van die term niet af", zei jurist Chan-Jo Jun gericht tegen de AfD-fractie.
Op die manier hoeft de AfD zelf geen ongrondwettelijke plannen op te schrijven en kan het zo een partijverbod ontlopen. Volgens staatsrechthoogleraar Kyrill-Alexander Schwarz kan het desondanks als partijlijn worden gezien. "Als u zulke uitspraken gedoogt, kan dat de hele partij worden aangerekend."
De meest opvallende inspreker was komiek Hape Kerkeling. Hij spreekt zich geregeld uit tegen de opkomst van extreemrechts. "Dit land weet hoe democratie zichzelf kan afschaffen, als genoeg mensen wegkijken", waarschuwde hij. "Wie zwijgt als de democratie wordt aangevallen, kiest een kant. Ook als iemand denkt neutraal te zijn."
Kerkeling hoopt dat juist in Thüringen wordt opgeroepen tot een AfD-verbod. "Uitgerekend hier, waar in 1930 de eerste NSDAP-minister aantrad en waar Buchenwald ligt." In dat concentratiekamp zat zijn grootvader jarenlang gevangen. Kerkeling kreeg als enige spreker applaus, tegen de reglementen in.
De AfD schoof Hans-Georg Maaßen naar voren. De voormalige inlichtingenchef is zelf in opspraak geraakt vanwege extreemrechtse ideeën. Maaßen zegt geen verborgen agenda bij de AfD te zien. "Ik zie ook niet dat zij de rechtstaat afwijzen." Wat hem betreft zou juist Die Linke verboden moeten worden, als "extreemlinkse partij'.
Hoe kansrijk
Vooral CDU/CSU is sceptisch over een verbodsprocedure, mede omdat de AfD ervan zou kunnen profiteren als de partij uiteindelijk niet wordt verboden. Dat ziet jurist Jun anders. Hij denkt dat zo'n procedure de AfD hoe dan ook zal veranderen. "Het zal de partij aansturen afstand te nemen van extremistische ideeën en figuren."
De kansrijkste meerderheid om een verbodsprocedure te starten, is in de Bondsraad, waar de deelstaten vertegenwoordigd zijn. Na de recente deelstaatverkiezingen komt daar een meerderheid voor voorstanders in beeld. "Zo dichtbij waren we nog nooit", zegt de Thüringse minister van Binnenlandse Zaken Maier (SPD).
Het deelstaatparlement in Thüringen zal naar aanleiding van het verhoor binnenkort een oordeel vellen, of zij een verbodsaanvraag steunen.
