De rampzalige aardverschuiving en vloedgolf in Nepal had niet één, maar een cocktail van oorzaken. Mogelijk was de bergwand instabiel door een eerdere aardbeving; daarnaast namen gletsjers en bevroren rots af door de opwarming van de aarde en was het in augustus bijzonder warm.
Dat stelt een internationale groep wetenschappers, onder wie hoogleraar berghydrologie Walter Immerzeel van de Universiteit Utrecht. Hoeveel elke losse oorzaak bijdroeg aan het veroorzaken van de ramp kunnen de onderzoekers met de huidige informatie niet zeggen.
Afgelopen 26 augustus stortte een berghelling op meer dan 5 kilometer hoogte ineen. Een enorme massa van ijs en rots viel bijna anderhalve kilometer naar beneden. Die aardverschuiving ging over in een vloedgolf van puin, modder en water met snelheden van boven de 180 kilometer per uur.
Ramp zonder precedent
Veel bewoners waren overvallen en hadden geen schijn van kans. Er kwamen meer dan 1300 mensen om het leven, nog eens 5000 mensen zijn vermist. Het gebied was kwetsbaar. Sinds de jaren 80 nam het aantal inwoners toe. Zij wonen vooral bij de rivier omdat hier de beste bouwgrond en meeste bedrijvigheid is.
Het is niet voor het eerst dat een ramp de Himalaya treft. "Het mechanisme achter de ramp is vergelijkbaar met een ramp die in India is gebeurd", zegt hoogleraar Immerzeel, die de regio goed kent. Maar deze aardverschuiving was vijf keer zo groot als destijds in 2021. "Ik denk dat dit een ramp is zonder precedent."
Het onderzoeksteam benoemt meerdere zaken die mogelijk tot de ramp hebben geleid.
Ze leek de berg minder stabiel sinds een zware aardbeving Nepal in 2015 trof. Mogelijk ontstonden toen breuken in de rots. In ieder geval nam het aantal kleine aardverschuivingen sinds die tijd toe. In breuken kan weer water lopen. Op die hoogte bevriest en ontdooit het water in de breuken regelmatig, waardoor de rots nog instabieler wordt.
Smeltende gletsjers en permafrost
Ook het veranderde klimaat kan hebben bijgedragen, stellen de onderzoekers. Net als de rest van de wereld is de Himalaya de afgelopen eeuw opgewarmd. Gemiddeld is het hier nu bijna 2 graden Celsius warmer dan voordat mensen grootschalig olie, steenkool en gas gingen verbranden.
In de bergen verschuift de grens waar het 0 graden Celsius is en water bevriest per seizoen omhoog en omlaag. Maar door de opwarming komen deze grenzen wel steeds hoger te liggen. Elke 10 jaar kruipt hij met zo'n 100 meter omhoog.
In de Himalaya neemt zo de hoeveelheid permanent bevroren rots (permafrost) af. Ook krimpen gletsjers doordat er meer ijs smelt dan bij komt. Beide trends leiden ertoe dat bergwanden minder stabiel worden.
Wat ook niet hielp: in oktober vorig jaar vielen grote hoeveelheden sneeuw. In warme periodes daarna leidde dat tot veel smeltwater. Ook voor de aardverschuiving was het warm voor de tijd van het jaar.
Hoe de ramp gebeurde, is volgens de onderzoekers dus duidelijk. "De aardbeving heeft waarschijnlijk een grote rol gespeeld", zegt Immerzeel. "En we hebben in het rapport geschetst dat er veel processen gerelateerd aan klimaat en weer waren die een belangrijke rol kunnen hebben gespeeld."
Veel moeilijker is te zeggen hoe groot de bijdrage was van losse oorzaken. En wat de belangrijkste was. "Het is een goede vraag", zegt Immerzeel. "Maar bijna onmogelijk te beantwoorden, ben ik bang."
Nieuw rampen voorkomen
Wel denken de onderzoekers dat er mogelijkheden zijn te voorkomen dat een volgende aardverschuiving weer uitloopt op zo'n ramp. Dat zit hem vooral in het eerder waarschuwen van bewoners, omdat mensen in de regio bijna aangewezen zijn op bouwen bij de rivier.
In hun onderzoek zagen de wetenschappers dat een tot twee maanden voor de ramp rotsen in de bergwand al sneller begonnen te bewegen. Met dat soort gegevens kun je eerder waarschuwen.
Voor zo'n systeem is de grootste uitdaging dat je in de Himalaya een groot gebied in de gaten moet houden. "Het is makkelijk te analyseren als het is gebeurd", zegt Immerzeel. "Maar om dat operationeel te doen voor duizenden gletsjers is een enorme uitdaging."
Toch ziet Immerzeel mogelijkheden. Bijvoorbeeld door met radarsatellieten de gevaarlijkste plekken te zoeken. Daar kun je dan op de berg meetapparatuur plaatsen die opmerkt als de rotsen bewegen. "In potentie heb je dan een waarschuwing weken tot maanden voor zo'n aardverschuiving gebeurt."
