De omstreden uitkoopregeling voor stikstof-uitstoters heeft de Nederlandse belastingbetaler 1,5 miljard euro meer gekost dan nodig was. Dit blijkt uit onderzoek van Omroep Gelderland, NRC en Follow the Money. De regeling had bovendien drie keer meer stikstofwinst kunnen opleveren met een gerichtere aanpak.
Dure en inefficiënte aanpak
Het landbouwministerie gaf 1,81 miljard euro uit aan de uitkoopregeling voor zogenoemde piekbelasters. Daarmee konden 723 bedrijven worden uitgekocht, wat het stikstofoverschot met 8 procent deed afnemen. Dezelfde stikstofwinst had echter ook behaald kunnen worden voor slechts 330 miljoen euro, waarbij alleen 133 veehouderijen zouden hoeven te stoppen.
De oorzaak van deze inefficiëntie ligt in de keuze voor een vrijwillige regeling. Johan Remkes adviseerde destijds om de grootste piekbelasters verplicht uit te kopen, maar opeenvolgende kabinetten hielden vast aan het vrijwillige karakter. Minister Van der Wal opende daarom een "woestaantrekkelijke" regeling voor alle 3000 veehouderijen met de meeste stikstofneerslag op beschermde natuurgebieden.
Verkeerde bedrijven uitgekocht
Het probleem zit hem in welke bedrijven zich hebben aangemeld. Met uitkoop van de 550 meest vervuilende bedrijven is evenveel stikstofwinst te behalen als met de overige 2500 piekbelasters samen. Uit de cijfers blijkt dat lang niet alleen de grootste vervuilers zijn uitgekocht, waardoor de effectiviteit sterk afnam.
Ministerie verdedigt aanpak
Demissionair minister Wiersma (BBB) verdedigt de regeling als "zeer gericht en doelmatig". Volgens haar is gedwongen uitkoop veel tijdrovender dan een vrijwillige regeling. Een ministerie-woordvoerder wijst op juridische beperkingen: "De overheid kan niet vrij onderhandelen zoals bedrijven onderling. We hebben te maken met Europese staatssteun- en aanbestedingsregels."
Juridische strijd om transparantie
Het onderzoek kwam er niet zonder slag of stoot. De drie media moesten naar de rechter stappen omdat minister Wiersma weigerde de benodigde gegevens vrij te geven. Gisteren kondigden zij aan opnieuw juridische stappen te ondernemen voor toegang tot recentere data.
Inmiddels heeft een deel van de boeren die zich aanvankelijk wilden laten uitkopen zich teruggetrokken. Een nieuwe uitkoopregeling is aangekondigd, maar gaat pas open nadat burgers en organisaties hun mening hebben kunnen geven. De stikstofcrisis blijft een van de grootste uitdagingen voor het Nederlandse beleid.
