De Likud-partij van Benjamin Netanyahu lijkt opnieuw de grootste te zijn geworden bij de Israëlische parlementsverkiezingen. Toch zit op dezelfde voet doorregeren er niet in voor 'Bibi', die sinds 1996 al drie keer premier is geweest. Bij de verkiezingen van gisteren zijn belangrijke verschuivingen geweest die de vorming van een coalitie spannend en onvoorspelbaar maken. En niet onbelangrijk: ook oppositieleider Eisenkot wil proberen een coalitie te smeden.
In dit artikel zoomen we in op drie aspecten van de uitslag: de plek van Netanyahu, de winst van de Arabische partijen en de ingewikkelde coalitievorming.
Heeft de oppositie te vroeg gejuicht?
Israël is een coalitieland. Het is nog nooit voorgekomen dat een van de partijen een eigen meerderheid haalde. Bij deze verkiezingen traden twee blokken aan: een verbond van partijen dat wordt aangevoerd door Netanyahu, en een ander blok waarvan de partij van oud-generaal Eisenkot de grootste is. In de peilingen stond het blok-Eisenkot op winst, ook na de exitpoll gisteravond leek dat zo.
Maar vanochtend was de situatie anders. Met 85 procent van de stemmen geteld staat Netanyahu's blok op 53 zetels, dat van Eisenkot op 48. Na de exitpoll kwam dit voor velen als een verrassing, vermoedelijk ook voor Eisenkot zelf. Die richtte zich in een eerste reactie op Netanyahu's verlies en een totaal gebrek aan vertrouwen dat daaruit zou spreken.
Meer weten over de verkiezingsuitslag in Israël?
Deze aflevering van podcast De Dag over wat de uitslag betekent luister je via NPO Luister en alle andere podcastapps. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren.
Veiligheid was een van de belangrijkste thema's bij de eerste verkiezingen sinds de Hamas-terreur van 7 oktober 2023. Voor veel Israëliërs is Netanyahu nog steeds Mr. Security. De oppositie is er niet in geslaagd leidend te worden op dit thema, ook al heeft Eisenkot zelf een verleden als hoge militair. Het verhaal van zijn blok was vooral anti-Netanyahu. Dat was voor veel Israëliërs kennelijk niet aantrekkelijk genoeg. Die kwamen daarom toch weer uit bij de premier of partijen die hem steunen.
Overigens leken ze bij Likud zelf tot het laatst niet zeker van hun zaak. Gisteravond probeerde de partij stemlokalen langer open te houden. Ook werd tot het allerlaatst campagne gevoerd. Op het verkiezingsfeest waren amper aanhangers.
Winst én sleutelrol voor Arabische partijen
In de tweedstrijd tussen de blokken was er minder aandacht voor de Arabische partijen, de winnaars bij deze verkiezingen. Samen komen die op 19 zetels, meer dan ooit.
Zo'n 20 procent van de Israëlische bevolking is Arabisch. Hun opkomst bij verkiezingen was altijd relatief laag. Veel Israëlische Arabieren hadden weinig geloof dat stemmen hun levensomstandigheden zou verbeteren.
Nu was de komst veel hoger. De Palestijnse bevolking in Israël heeft onder de laatste regering-Netanyahu te maken gehad met veel haat en discriminatie. Mensen vrezen dat er nog veel extremere regeringen kunnen komen als ze nu niet gingen stemmen.
Van de 19 zetels zijn er zeven voor de partij Ra'am en twaalf voor de Gezamenlijke Lijst, een verbond van Arabische partijen. Allebei worden ze belangrijk bij de coalitievorming. Ze zijn groot genoeg voor een stevige onderhandelingspositie. Maar ze staan ook verschillend in de wedstrijd.
De hamvraag: wat nu?
Dat Netanyahu de grootste is, betekent niet automatisch dat hij het initiatief krijgt bij de coalitievorming. De officiële verkiezingsuitslag wordt verwacht op 4 november. Daarna voert president Herzog gesprekken met alle partijen. Degene die de grootste kansen heeft op succes, krijgt van hem de opdracht. Zowel Netanyahu als Eisenkot zal proberen diegene te worden.
De Arabische partijen kunnen de doorslag geven. De leider van de partij Ra'am is bereid om deel te nemen aan een coalitie; de andere partijen willen alleen gedogen. Maar samenwerking met een Arabische partij is voor beide blokken (nog) geen optie.
Netanyahu regeert nu nog met extremistische partijen, die hij binnenboord moet houden om zicht te houden op een meerderheid. Voor hen is samenwerken met Arabische partijen onbespreekbaar. Netanyahu zelf sluit samenwerking eveneens uit.
In het kamp-Eisenkot is er geen duidelijke lijn. Meerdere oppositiepartijen hebben beloofd niet met de Arabische partijen in zee te gaan. Zulke beloftes zijn overigens eerder gedaan - en gebroken.
Netanyahu geldt als meesteronderhandelaar. Hij heeft zich al uit menig politiek netelige situatie gered. Hij zal proberen een paar zetels los te weken bij oppositiepartijen of desnoods een eenheidsregering te vormen, met een beroep op het landsbelang. Na de toch verrassende wending bij de uitslagen zal hij zich in ieder geval gesterkt voelen om door te gaan.
