In de VS is Holocaust-overlevende Irene Butter op 95-jarige leeftijd overleden, melden Duitse media op basis van haar agent. De Duits-Amerikaanse vrouw getuigde tot op hoge leeftijd over hoe ze in Nederland de Jodenvervolging meemaakte. Daarbij kwam ook vaak het lot ter sprake van haar buurtgenoot Anne Frank.
Butter werd in 1930 geboren in Berlijn. Toen de nazi's aan de macht kwamen, verhuisde haar familie uit angst voor het groeiende antisemitisme naar Nederland. Ze kwam in 1937 in dezelfde buurt te wonen als Anne Frank, die vier jaar eerder uit Duitsland was overgekomen. Butter herinnerde haar als "populair en ondeugend".
Na de Duitse inval in ons land, probeerde Butters vader via de de ambassade van Ecuador in Zweden paspoorten van dat Zuid-Amerikaanse land te krijgen, in de hoop dat ze daarmee mochten uitreizen. Ze werden echter opgepakt en naar Westerbork gestuurd voordat er een antwoord kwam.
Bundel kleren
Na enkele maanden in Westerbork kwam er alsnog een pakketje binnen voor het gezin: vier Ecuadoraanse paspoorten. "Dat was een ongelooflijke verrassing. Dat was misschien wel de enige keer dat ik een glimlach zag op het gezicht van mijn ouders", zei Butter ooit in een interview met Nieuwsuur.
Hoewel uitreizen inmiddels geen optie meer was en het gezin op transport naar Bergen-Belsen werd gezet, boden de paspoorten wel enige bescherming: de Duitsers hoopten de houders van buitenlandse paspoorten te kunnen ruilen tegen landgenoten uit die landen. Ze werden daarom iets beter behandeld dan veel lotgenoten.
In Bergen-Belsen kwam Butter ook weer Anne Frank tegen, die uiteindelijk zou sterven. Ze probeerde over het prikkeldraad heen een bundel kleren naar haar te gooien, maar iemand anders rende ermee weg. "Daarna heb ik haar nooit meer gezien."
Alleen naar Zuid-Amerika
Butters gezin maakte uiteindelijk onderdeel uit van een gevangenenruil en mocht het kamp verlaten om via Zwitserland de oversteek te maken. Haar vader stierf in de trein op weg naar de vrijheid aan alle ontberingen die hij had meegemaakt. "Hij had alles gedaan om ons gezin te redden. We waren vlak bij de vrijheid, maar hij redde het niet."
Omdat haar moeder en broer moesten aansterken in het ziekenhuis, moest Butter uiteindelijk als 17-jarige alleen de overtocht maken naar Zuid-Amerika. Pas eind 1945 kon ze doorreizen naar familie in de VS, waar ze ook herenigd werd met haar moeder en broer.
Lang zweeg ze over wat ze had meegemaakt, maar vanaf de jaren 80 begon ze kinderen te vertellen over wat ze had beleefd, om te voorkomen dat zoiets zich kon herhalen. Ze schreef ook het boek Reni's reis over haar omzwervingen.
"Niet aan de zijlijn'
Ze kreeg in 2024 voor al haar werk het Bundesverdienstkreuz van Duitsland. De Nederlandse ambassade in de VS onderscheidde haar met de Anne Frank Award, voor Amerikanen die zich inspannen tegen intolerantie.
Butter zag met lede ogen aan hoe er met de Russische inval in Oekraïne opnieuw een groot internationaal conflict uitbrak in Europa. "We hebben niet geleerd de vernietiging van mensenlevens te voorkomen", verzuchtte ze in 2022.
Engagement was volgens haar de enige oplossing om een herhaling van de geschiedenis te voorkomen. "Als mensen dingen zien die verkeerd en onrechtvaardig zijn, moeten ze er iets van zeggen. Niet aan de zijlijn blijven staan. Dan zouden dingen zich misschien niet herhalen."
Geïnteresseerd in de Tweede Wereldoorlog?
Abonneer je dan hier op onze nieuwsbrief.
