Veel gemeenten die onder toezicht staan van het ministerie omdat ze te weinig asielzoekers opvangen, vinden dat er te weinig rekening wordt gehouden met al hun inspanningen. Uit een rondgang van de NOS blijkt dat ze zich miskend voelen.
Inmiddels staan er 42 gemeenten op de lijst van het ministerie van Asiel en Migratie. Die worden op het matje geroepen omdat ze volgens de spreidingswet te weinig doen.
Tot nu toe komen er iedere maand gemeenten bij. Zo probeert de minister openlijk druk te zetten. Maar de gemeenten vinden de plaatsing op de lijst veel te kort door de bocht, frustrerend en weinig motiverend.
Opvang Oekraïners telt niet mee
"We zien onszelf niet als weigergemeente", zegt burgemeester Chantal Nijkerken-de Haan (VVD) van Vught. Die gemeente staat sinds augustus onder verscherpt toezicht. "Als je ziet dat wij meer dan voldoen aan de opvang van ontheemden en ook statushouders huisvesten, dan voelt dat heel erg onterecht."
De gemeente doelt op de opvang van 608 Oekraïners: meer dan de 232 die ze zouden moeten opvangen. Alleen telt deze opvang niet mee voor de spreidingswet.
Nijkerken-de Haan: "De minister bekijkt het alleen langs de asielwet. En onze oproep is: kijk er nou eens integraal naar. Het gaat allemaal om mensen die vluchten voor oorlog en geweld. Die allemaal een dak boven hun hoofd nodig hebben. En allemaal gebruik moeten maken van de schaarse voorzieningen die er zijn in Nederland."
De spreidingswet bepaalt dat alle gemeenten een bijdrage moeten leveren aan de opvang van asielzoekers. In de special zie je er meer over:
Niet alleen Vught heeft moeite met het begrip weigergemeente. "Het gaat niet om weigering", zegt de gemeente Eersel. Een voorgestelde opvanglocatie werd afgewezen door de provincie. Een tweede voorstel haalde het om politieke redenen niet.
De lijst zet de gemeentes klem. Want terwijl ze werken aan oplossingen, legt het verscherpt toezicht extra druk op burgemeester en wethouders. Uitgangspunt lijkt de veronderstelling dat het om onwil gaat.
Zo schrijft de gemeente Achtkarspelen: "Die term wekt de indruk dat wij niet bereid zijn onze verantwoordelijkheid te nemen. Daar is geen sprake van. Wij willen constructief bijdragen aan oplossingen, maar vinden tegelijkertijd dat maatregelen uitvoerbaar, proportioneel en passend bij onze lokale situatie moeten zijn. Kritische kanttekeningen bij de wijze van uitvoering moeten niet gelijkgesteld worden aan weigeren."
Ten koste van zorgvuldigheid
Zorgvuldigheid en complexiteit worden vaak genoemd als reden voor de achterstand. De gemeente Culemborg wil al twee jaar lang opvang voor 200 vluchtelingen realiseren, maar zegt dat zorgvuldig te willen doen. "Dat is een secuur proces en dat kost tijd."
Gemeenten vinden die zorgvuldigheid belangrijk. Als ze te snel besluiten nemen, dreigen er protesten zoals recent in Engelen of in Loosdrecht, zo vrezen ze.
Na de protesten in Loosdrecht deze zomer gaf het COA een kijkje in de noodopvang:
De gemeente Zoeterwoude schrijft erover: "Onze achterstand komt niet voort uit onwil. We voelen ons verantwoordelijk en zetten in op een menswaardige oplossing". Andere gemeenten zeggen dat het om maatwerk gaat. Daarbij komt dat geschikte locaties vaak ontbreken.
Gemeenten noemen ook de steun van de bevolking belangrijk. Zo benadrukt Valkenswaard dat ze "kiezen voor een zorgvuldige en stapsgewijze aanpak, met aandacht voor veiligheid, leefbaarheid en de betrokkenheid van direct omwonenden".
De wethouder had gehoopt dat de omstandigheden ruimte zouden bieden voor maatwerk. "Het ministerie kiest er echter voor de escalatieladder te blijven hanteren."
'Feitelijke vaststelling'
Minister van Asiel en Migratie Van den Brink (CDA) zegt te snappen dat Den Haag veel van de gemeenten vraagt. Hij noemt de asielopvang één van de hele grote maatschappelijke opgaves die hoog op de agenda staan. "We moeten met elkaar die puzzel proberen te leggen."
Daarbij benadrukt hij dat de plaatsing op de lijst geen kwalificatie is van hoe een gemeente het aanpakt, maar een feitelijke vaststelling. "Als het niet lukt met het Centraal Orgaan opvang asielzoekers, dan bieden wij hulp aan om het op te lossen."
"Soms kan dat ook met de financiering te maken hebben. Dat kan nu geen issue meer zijn, we hebben stabiele financiering voor het COA, dus kunnen er met ons afspraken gemaakt worden."
Volgende stap
De 42 gemeenten moeten met een plan komen hoe ze asielzoekers gaan opvangen. De asielminister zegt dat dit najaar een volgende stap volgt als gemeenten niet aan hun wettelijke taak voldoen om voldoende opvangplekken te realiseren. Uiteindelijk kan de minister hun bevoegdheid overnemen en zelf bepalen waar asielzoekers worden opgevangen.
Ook Vught is al langs geweest op het ministerie. De burgemeester hoopt dat de minister gaat kijken naar wat iedere gemeente al doet en op basis daarvan toch van koers verandert.
"Ik zou willen dat de minister naar aanleiding van alle gesprekken integraal die afweging gaat maken. Ik kan dat alleen voor mijn eigen gemeente doen. Een keer houdt het ook wel op met de mogelijkheden. De spankracht is op enig moment wel bereikt."
Verantwoording
De NOS benaderde 42 gemeenten op de lijst van de minister per mail. 31 gemeenten reageerden op onze vragen. De antwoorden kwamen per mail of in een telefoongesprek.
We vroegen de gemeenten wat ze ervan vinden dat ze als 'weigergemeente' worden aangemerkt en hoe het contact hierover met het ministerie verloopt. Daarnaast hebben we gevraagd of er concrete plannen zijn om de spreidingswet uit te voeren en om welke stappen het gaat. Of wat de afweging is om het niet te doen en hoe ze dat voor zich zien.
