Het grensgebied bij Zuid-Limburg, het Italiaanse eiland Sardinië of het Duitse Saksen. Op een van deze plekken komt de Einstein Telescope te staan, een gigantische ondergrondse telescoop om zwaartekrachtgolven te meten. Gisteren kwam er nog een scenario bij: een telescoop bestaande uit twee delen, verspreid over Nederland én Italië.
Deze landen waren lange tijd de grote concurrenten, maar gisteren werd duidelijk dat het kabinet een samenwerking met de Italianen onderzoekt.
Nederland werkt al sinds 2015 samen met België en Duitsland om de telescoop te krijgen. De precieze locatie is nog niet duidelijk, maar zou dan mogelijk deels in Zuid-Limburg en deels in België komen. Het kabinet noemde het binnenhalen van het project een "regeringsprioriteit". Er was al 870 miljoen euro voor vrijgemaakt en dit kabinet deed daar nog eens 25 miljoen bij.
Nieuwe banen
Met veel universiteiten en steden in de buurt heeft de Euregio Maas-Rijn - zoals het gebied heet - goede kaarten in handen. Aan de bouw van de telescoop hangt wel een behoorlijk prijskaartje: minstens 2,3 miljard euro.
Maar dat betaalt zich ook terug, zo kwam naar voren uit onderzoek van de Euregio-organisatie. Voor iedere euro die je in het project steekt, zou je het drievoudige terugkrijgen. Het project moet zeker 500 directe en 1150 indirecte banen opleveren.
Wat gaat de Einstein Telescope meten?
De telescoop moet zwaartekrachtgolven meten. Als er bijvoorbeeld een botsing is tussen twee zwarte gaten, dan kan daar zoveel energie bij vrijkomen dat er rimpelingen in de ruimtetijd ontstaan. De ruimte wordt dan een piepklein beetje uitgerekt en samengeperst. Als mens voelen we dat niet, maar de Einstein Telescope kan die golven wel meten.
Zeer nauwkeurige laserstralen in de telescoop werken als een soort meetintstrument. Het meten moet op een stille, trillingsvrije plek gebeuren. De bodem in het grensgebied bij Zuid-Limburg is daar geschikt voor.
De wetenschap kan aan de hand van die metingen onderzoek doen naar het ontstaan van het heelal. Wetenschappers kunnen waarschijnlijk 'terugkijken' tot kort na de oerknal.
Dat er nu een Euregionale-Italiaanse samenwerking wordt onderzocht, komt doordat er onderzoek wordt gedaan naar een nieuwe variant van de telescoop. Tot nu toe is er gekeken naar een driehoekige telescoop; elk met een arm van 10 kilometer lang. Nu komt er ook een onderzoek naar twee telescopen met een L-vorm; twee armen van 15 kilometer.
De driehoeksvariant en de L-vormen hebben beide voor- en nadelen, vertelt sterrenkundige Gijs Nelemans. De voors en tegens worden op dit moment in kaart gebracht
Twee L-detectoren, bijvoorbeeld eentje in Italië en eentje in de Euregio, geven meer informatie over de richting van de zwaartekrachtgolf. "Maar uiteindelijk is het doel vanuit de wetenschap om zo'n goede detector ook ergens verder weg te krijgen, in de VS bijvoorbeeld. Dan heb je nog een veel beter beeld van de richting", zegt Nelemans. Eind oktober worden de resultaten van verder onderzoek naar de twee varianten verwacht.
Saksen is ook nog altijd in de race om de telescoop binnen te halen. Alleen blijft de Duitse deelstaat achter qua financiering, vergeleken met de Euregio en Italië.
Topje van de ijsberg
Volgens sterrenkundige Nelemans is het voor de wetenschap belangrijk dat de telescoop er komt. Sinds de eerste meting van een zwaartekrachtgolf in 2015, zijn er in totaal 400 gemeten. "We denken dat de Einstein Telescope, in welke vorm dan ook, meer dan 100.000 signalen per jaar gaat meten. We zien nu pas het topje van de ijsberg."
Volgend jaar wordt de beslissing genomen waar de telescoop komt. Tien Europese landen nemen de uiteindelijke beslissing. "Het gaat niet enkel over de wetenschap of de economische opbrengst. Het gaat om de combinatie van beide", zegt Jorgen D'Hondt, de directeur van het deeltjesfysica-instituut Nikhef, dat een belangrijke rol speelt in het project. "Een goeie cocktail smaakt als de dosering juist is."
